Numizmatyka

Ludzie skupiają się w dzisiejszych czasach na tym, żeby zarobić jak najwięcej. Niewiele osób zastanawia się skąd się biorą pieniądze ani jak się je produkuje. Otóż zanim taka niepozorna moneta trafi w nasze ręce, musi przejść długą drogę na taśmie produkcyjnej. Najwięcej w obiegu jest monet o małym nominale, można to łatwo zauważyć, gdy spojrzymy na ludzi w kolejce do sklepu, każdy posiada monety, a niewiele osób banknoty. Ponadto powszechność monet wynika z prostego faktu, jak spojrzymy na ceny w sklepach to najcześciej mają one nietypową końcówkę cenową: dziewiećdziesiat dziewięć. Aby wydać resztę niezbędne są tak zwane drobniaki.

Gdyby się przyjrzeć z bliska monecie jednogroszowej to choć ma ona mały nominał, to od strony artystycznej jest dziełem sztuki. Produkcją monet zajmuje się Mennica Polska. Każdy nominał monet jest inaczej produkowany. Do wyrobu monet jedno-, dwu- i pięcio – groszowych stosuje się mosiądz manganowy. Jednorazowo można na taśmie produkcyjnej wykonać tysiące takich monet. Środkowe nominały, czyli dziesięcio-, dwudziesto-, pięćdziesięcio- oraz jedno- złotówki produkuje się z miedzioniklu, a dwu- oraz pięcio – złotówki to mieszanina miedzioniklu oraz brązalu. Jak widać każdy nominał wymaga osobnego stopu do jego wykonania.

Gdy eminent, czyli Narodowy Bank Polski zleci wykonanie monet, to bardzo szybko rusza ich produkcja. Monety wyrabia się z gotowych krążków, które sprawdza się pod względem jakości, a następnie, gdy wszystko jest gotowe pakuje się je w foliowe woreczki. Często w sklepach można zaobserwować jak obsługa wyciąga monety do kasy i są one właśnie tak zapakowane.
Read More »

Ciekawe zagadnienie w obszarze numizmatyki stanowi tematyka badania obiegu i kręgu użytkowników pieniądza, przede wszystkim z czasów, kiedy jego główną formą była moneta z cennego kruszcu. Tutaj pole do popisu mają wyłącznie najwięksi zapaleńcy zajmujący się także tłem historycznym kolekcjonowaniem monet oraz oczywiście naukowcy i badacze tych zjawisk.

A są to zjawiska z gruntu bardzo ciekawe i zajmujące. Wystarczy przecież wspomnieć, że to właśnie na podstawie badań historycznych ukazujących geograficzne miejsca pojawiania się danego pieniądza, można było odtworzyć jak przebiegały niegdysiejsze szlaki komunikacyjne oraz handlowe. Jeszcze do dzisiejszych czasów archeologowie wykopując z ziemi stare miedziaki czy inne fragmenty dawnych pieniędzy, dokładają kolejne cegiełki do tej zajmującej wiedzy na temat przeszłości człowieka. A to tylko przecież wycinek wiedzy, którą na tej podstawie uzyskujemy.

Przecież oprócz kwestii geograficznego umiejscowienia i oddalenia od siebie terenów związanych handlem i wymianą towarów, jawi nam się również tutaj kwestia strefy i zasięgu wpływów ówczesnych możnych tego świata. W zamierzchłych czasach bowiem przywilej posiadania pieniędzy związany był bezpośrednio ze stanem zamożności i właśnie dzięki temu ci, którzy mogli sobie pozwolić na bicie własnych monet, mogli stanowić prawa i regulować tryb życia swych poddanych i wpływać pośrednio na życie innych ludzi. A wszystko to dzięki własnemu pieniądzowi, na którym najczęściej widniała właśnie podobizna danego władcy oraz jego znak rozpoznawczy.
Read More »

Podczas I Wojny Światowej na terenach rozbiorowej Polski władze przechodziły z rąk do rąk. Po pierwszych sukcesach rosyjskich, musiały się one wycofać z zajmowanych ziem i rządy na tych terenach zaczęła sprawować administracja niemiecka. Na części zajętych ziem stworzono nowy twór administracyjny o nazwie Generalne Gubernatorstwo ze stolicą w Warszawie. Zarząd Gubernatorstwa w celu realizacji zadań związanych z administrowaniem na zajętych terenach powołało bank emisyjny Polską Krajowa Kasę Pożyczkową, która miała się zając wprowadzaniem nowej waluty biletów marki polskiej. Były to pieniądze równoważne z markami niemieckimi, a miały zastąpić będące w obiegu rosyjskie ruble. Bank emisyjny wydrukował bilet w dwóch seriach różniące się przede wszystkim dwoma rzeczami – napisem określającym zarząd gubernatorstwa – pierwsza seria miała napis o treści: „zarząd jenerał-gubernatorstwa warszawskiego” pisany małymi literami, w drugiej zostało to poprawione oraz zmieniono słowo „jenerał” na „Generał”. Ponadto różnią się one notami prawnymi, gdyż w pierwszej serii podano skróconą nazwę banku emisyjnego „Kasa Pożyczkowa” w drugiej już bank emisyjny występuje w pełnej nazwie. Druga seria ponadto obejmowała o trzy nominały więcej. Były to banknoty 5, 10 oraz 1000 marek. Ciekawostkę jest to, że banknoty o niższych nominałach posiadały w zależności od serii noty prawne poprawione oraz nie poprawione – ze skróconą nazwą banku. Jednak określenie zarządu było już nowe. Na awersach banknotów widnieją piękne tarcze herbowe z orłem. Na biletach 5 oraz 10 mkp orzeł na czerwonym tle zajmuje centralną część awersu nota prawna z podpisami zarządu znajduje się na marginesie, natomiast na banknocie 1000marek polskich – jest odwrotnie – centralnie umieszczono notę, a orzeł w tarczy widnieje po lewej stronie banknotu, po prawej nominał umieszczony w tarczy herbowej. Na rewersie banknotów widnieją rysunki ornamentalne z głowami kobiet w antycznym stylu. Banknoty weszły do obiegu w roku 1917, całkowicie wycofane były 30 listopada 1923roku.

Gulden to waluta Wolnego Miasta Gdańsk w okresie międzywojennym. Zarówno banknoty jak i monety z tego okresu to cenne numizmaty dla kolekcjonerów, historyków i wszystkich tych których interesuje i fascynuje historia tego miasta. Zanim jednak przedstawię banknoty z tamtego okresu warto wspomnieć jaka była historia guldena. 10 stycznia 1920 roku w wyniku Traktatu Wersalskiego Gdańsk stał się Wolnym Miastem, jednakże za datę powstania Wolnego Miasta Gdańska uznaje się 15 listopada 1920 roku. W Dwa lata później t, w maju 1922 roku uchwalona została konstytucja Wolnego Miasta Gdańska, zgodnie z która Miasto Gdańsk stało się republiką. Oznaczało to że Wolne Miasto Gdańsk ma własną autonomie , gospodarkę, władzę (Najwyższym organem władzy ustawodawczej był Volkstag, natomiast władzę wykonawczą sprawował Senat). Ustalono granice miasta i jego obszar który wynosił 1952 Km2, , zamieszkiwało go ponad 350 tysięcy mieszkańców. We wrześniu 1923 roku przeprowadzona została reforma walutowa ( wcześniej waluta obowiązująca była marka niemiecka). Nowa jednostka monetarną został gulden, którego podzielono na 100 fenigów. Początkowo emitentem na czas przejściowy została Centralna Kasa Gdańska , natomiast w lutym 1924 r. został oficjalnie utworzony emisyjny Bank Gdański. Banknoty emitowane przez bank Gdański to guldeny o rożnych nominałach: 10 guldenów, 20 guldenów, 25 guldenów, 50 guldenów, 100 guldenów, 500 guldenów oraz 1000 guldenów. Banknoty te pięknie wydane przedstawiały na swoich wizerunkach ciekawe i historyczne miejsca w Gdańsku jak Dwór Augusta Ratusz na Rynku, Kościół Mariacki , Wieżę Więzienną. Każdy banknot dodatkowo przedstawiał symbol Miasta gdańska jakim są dwa lwy trzymające herb miasta. Napisy na banknotach były w języku niemieckim ponieważ 90 % ludności Wolnego Miasta Gdańska była to ludność narodowości niemieckiej. Emisja guldena zakończyła się wraz z wybuchem II Wojny Światowej, obowiązywał on do dnia 30 września 1939 roku po czym zastąpiono go marką niemiecka. Niektóre z nominałów szczególnie monet pozostały w obiegu do roku 1940.

Rok 1950 w dla polskich obywateli nie był zbyt szczęśliwym jeśli chodzi o sprawy finansowe. Polaków w dniu 28 października zaskoczyła przygotowana w tajemnicy reforma finansowa. Chodziło tu o wymianę obowiązujących pieniędzy w stosunku 1:100 jednak przy jednoczesnej podwyżce cen w stosunku 1:300 .  Rząd polski nie ukrywał, że reforma była uderzeniem w osoby, które były w posiadaniu większej ilości pieniędzy. Środkiem do tego był bardzo krótki okres wymiany banknotów oraz ograniczona liczba punktów, gdzie  można było tej wymiany dokonać. Po tej reformie ponownie największym nominałem został banknot 500zł. Jego projektantem został ponownie Wacław Borowski. Druk banknotu pierwszej serii powierzono w tajemnicy czechosłowackiej wytwórni Tiskárna bankovek Státní banky Československé. Pierwsze banknoty z tej serii miały jako datę emisji określony rok 1948, dopiero po wprowadzeniu reformy w roku 1950, banknoty te zostały drukowane w warszawskiej Państwowej Wytwórni Papierów Wartościowych.  Banknoty, które były drukowane w  czechosłowackiej wytwórni łatwo było odróżnić od tych, które drukowano już w Polsce. Banknoty drukowane w Pradze miały jednoliterowe oznaczenia serii banknotu z numeracją sześciocyfrową, banknoty drukowane w Polsce miały oznaczenia dwuliterowe, a numer seryjny był już siedmiocyfrowy. Pieniądze te posiadały nowoczesny znak wodny w kształcie głowy dziewczyny na marginesie, charakterystycznym tylko dla tego nominału. Stylistyka rysunku była utrzymana w dalszym ciągu w socrealizmie – na awersie widać rysunek głowy górnika, natomiast na rewersie widać górników fedrujących węgiel. Banknoty te były w obiegu do 1977 roku i znane były jako „brudasy” lub też „górnik”. Po jego wycofaniu duża część banknotów serii CC ostał ponownie emitowana w latach 80tych oraz 90-tych przez Narodowy Bank Polski jako banknoty kolekcjonerskie  Banknoty te zostały zastąpione w 1977 roku przez banknoty  z wizerunkiem Tadeusza Kościuszki. Banknot ten był najdłużej będący w obiegu banknotów emitowanych po roku 1950.

Tuż po wyzwoleniu, rząd polski postanowił, że w celu zapobieżeniu chaosowi, który może być spowodowany przez obowiązywanie czterech walut na terenach RP wprowadzi tymczasowe rozwiązanie jakim było przyjęcie marki polskiej. Jednak konieczne było przejęcie emitenta tej waluty czyli Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej. Pierwszy banknot jaki był wydany to było 500mkp, które dość mocno się różniło od tych, którzy były emitowane przez podległą Zarządowi Generalnej Guberni PKKP. Na banknocie znalazły się słowa: „Państwo Polskie przyjmuje odpowiedzialność za wymianę niniejszego biletu na przyszła polską walutę według stosunku, który dla marek polskich uchwali Sejm Ustawodawczy”. Był to więc pierwszy pieniądz, za który państwo polskie brało całkowitą odpowiedzialność. Już w lutym został wyemitowany kolejny banknot o nominale 100mkp, na którym pojawiła się głowa Tadeusza Kościuszki. Na kolejne banknoty trzeba było trochę poczekać, w maju tegoż roku pojawiły się banknoty o nominałach 1, 5, 20 oraz 1000 marek polskich. Szata graficzna tych banknotów dość poważnie różniła się od pozostałych. Wszystkie banknoty były zabezpieczone za pomocą znaków wodnych. W grudniu pojawiły się następne banknoty emitowane przez PKKP. Były to utrzymane w jednolitej szacie banknoty o nominałach 5,10,100 oraz 1000mkp z Tadeuszem Kościuszką, oraz 1,20 oraz 500mpk na którym widniała głowa królowej Jadwigi. Już po nowym roku banknoty te zostały uzupełnione przez nominały 1/2mkp z Kościuszką oraz 5000 marek polskich, gdzie na banknocie były podobizny królowej Jadwigi oraz Tadeusza Kościuszki. Ciekawostką może być, że to był największy banknot polski, jego długość wynosiła 220mm, natomiast wysokość aż 140mm. W pierwszym roku emisji marki polskiej było wprowadzonych 1023,8mln marek polskich, a już w 1922 49.361,5 ml, by 31.12.1922 osiągnąć 239.615,3 mln marek polskich. Od 1923 roku rozpoczęto emisję nowych już wyższych nominałów marek polskich. Inflacja była już ogromna i już po roku osiągnęła rozmiary hiperinflacji.

Numizmatyka nie jest po prostu kolekcjonowaniem monet. Każda z nich jest bowiem niemym świadkiem jakiegoś okresu w historii danego kraju. Także polskie monety skrywają bardzo ciekawe historie, czego przykładem mogą być choćby monety koronne Stanisława Augusta Poniatowskiego.
Polityka monetarna Polski drugiej połowy osiemnastego wieku w zasadzie nie istniała. Wskutek długoletnich wojen na terenie Polski w poszczególnych jej rejonach czy dzielnicach obowiązywały zupełnie inne jednostki monetarne. Jednym z zadania, do których sejm elekcyjny zobligował Stanisława Augusta Poniatowskiego było ujednolicenie i zreformowanie polityki monetarnej na skalę krajową.
Zadanie to do łatwych należało, ponieważ monety królewskie musiały wyprzeć nie tylko będące w obiegu lokalne waluty, ale także sporą ilość będących w obiegu monet fałszywych. Podjęto więc działania, które miały doprowadzić do uruchomienia kilku mennic na terenie Korony, w których bito oficjalną monetę. Największe znaczenie miały dwie, spośród wszystkich planowanych mennic, zwane królewskimi: jedna w Krakowie, druga w Warszawie, przy czym ta ostatnia z czasem dała początek pracującej do dziś Mennicy Polskiej. Planu nie udało się jednak zrealizować. Jedna z mennic nigdy nie została otwarta, pozostałe zamykano sukcesywnie wraz z kolejnymi rozbiorami. Jednak wszystkie mennice zawsze pracowały pełną parą bijąc monety wprowadzone dekretem królewskim, z których najwięcej do dziś możemy podziwiać złotówek i pięciogroszówek z Krakowa.
Skarb ten jest tym cenniejszy, że w zasadzie większość monet, jakimi dysponujemy, jest już w rękach kolekcjonerów i tylko z rzadka ktoś odnajduje kolejne, nieźle zachowane egzemplarze. Ceny na rynku za monety królewskie Stanisława Augusta Poniatowskiego mogą sięgać nawet kilkudziesięciu tysięcy złotych, ale i tak sztuką jest znaleźć kogoś, kto zechciałby je sprzedać.
Monety królewskie Stanisława Augusta Poniatowskiego, podobnie jak wiele innych reform wprowadzonych przez niego, nigdy nie mogły w pełni rozwinąć swojej mocy, jedynie dziś możemy być świadkami chwil wolności, które odbijały się także w monetach: przez cztery lata z Gdańska, pięć lat w Księstwie Warszawskim, trochę czasu w Krakowie- w tym wymiarze numizmatyka nabiera zupełnie nowego znaczenia, a na pewno już przestaje być po prostu kolekcjonowaniem monet.

Istnieją różne formy wyrażenia wdzięczności osobom zasłużonym dla danego kraju. Często stawia się pomniki lub nadaje się szpitalowi, szkole, czy ulicy imię zasłużonego człowieka. Można także czcić jego pamięć poprzez umieszczenie wizerunku banknotach lub monetach obiegowych. Rozpatrując zbiór polskich monet obiegowych z lat 1923 – 2009 można zauważyć wiele wizerunków zasłużonych dla historii naszego kraju osób. Biorąc pod uwagę monety emitowane po reformie skarbowo – walutowej przeprowadzonej przez premiera Władysława Grabskiego w 1923 roku, znaleźć możemy wizerunek między innymi Józefa Piłsudskiego. Co ciekawe, jego wizerunek można było znaleźć na monetach obiegowych o trzech różnych nominałach: 2 złote, 5 złotych oraz 10 złotych. Na dziesięciozłotowej monecie przedstawiany był także wizerunek Romualda Traugutta. W tamtym okresie na monetach obiegowych można było także ujrzeć twarze polskich królów. Bolesław Chrobry przedstawiany był na monetach o nominałach 10 złotych i 20 złotych. Na dziesięciozłotowej monecie można było także ujrzeć oblicze Jana III Sobieskiego. W czasach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej wyemitowano kilkanaście różnych wersji monety o nominale 10 złotych. Monetę tę zdobiły twarze Mikołaja Kopernika, Tadeusza Kościuszki, Adama Mickiewicza, Marii Skłodowskiej – Curie, Karola Świerczewskiego, Bolesława Prusa i króla Kazimierza Wielkiego. Także na monetach o wyższych nominałach można było znaleźć wizerunki zasłużonych osób. Monety dwudziestozłotowe zdobiły wizerunki Marcelego Nowotki, Marii Konopnickiej, czy pierwszego Polaka w kosmosie – Mirosława Hermaszewskiego. Na monetach o nominale 50 złotych wyemitowanych w okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej znaleźć można twarze wielu władców Polski. Monety te zdobione były wizerunkami Mieszka I, Bolesława Chrobrego, Kazimierza Odnowiciela, Bolesława Śmiałego, Władysława Hermana, Bolesława Krzywoustego, czy też Jana III Sobieskiego. Oprócz władców, na monetach dziesięciozłotowych z okresu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej znaleźć można oblicza Władysława Sikorskiego, czy Ignacego Łukasiewicza. Na monetach o wyższych nominałach (100 złotych – 50 000 złotych) wyemitowanych zarówno w okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, jak i III Rzeczypospolitej przed denominacją, znaleźć można wizerunki królowej Jadwigi, Kazimierza Wielkiego, Józefa Piłsudskiego, czy papieża Jana Pawła II.

Wśród monet próbnych sporą część stanowią monety próby technicznej. Ich wartość obiegowa jest zerowa, ale dla kolekcjonerów mogą niekiedy stanowić łakomy kąsek.
Próby techniczne wykonuje się w różnych materiałach, zazwyczaj są to stopy odpowiadające potencjalnym materiałom dla monet obiegowych, a więc w Polsce głównie miedzionikiel i brązal. Celem wykonywania monet próbnych technicznych jest zorientowanie się, który ze wzorów odbija się najlepiej z powodów technicznych: stemple mennicze mają swoje ograniczenia i czasem niektóre wzory powiela się łatwiej niż inne. Wykonanie odpowiednio długiej serii monet próbnych o charakterze technicznym ma wskazać, które z biorących udział w konkursie wzorów, najlepiej spełniają założenia emitenta. Chodzi między innymi o wydajność stempla, która obniżając się, podnosi koszt bicia monety.
Każda moneta z serii próbnej, przy czym dotyczy to zresztą nie tylko próby technicznej, ale także kolekcjonerskiej i niklowej, może być oznaczona napisem „próba”, albo może nie posiadać żadnych oznaczeń. Monety próbne nie są monetami obiegowymi, choć sporadycznie odnajduje się na przykład próbną pięciozłotówkę w obiegu. Dla kolekcjonerów szczególną wartość mają próby niklowe, ale seria monet próbnych technicznych także zawsze szybko trafia do rąk numizmatyków, którzy za jedną monetę płacą zazwyczaj od kilkudziesięciu złotych, jak za dziesięć złotych z wizerunkiem Kazimierza Wielkiego z roku tysiąc dziewięćset sześćdziesiątego piątego, do niecałych dwustu złotych za Kościół Mariacki z tysiąc dziewięćset osiemdziesiątego pierwszego, o wartości nominalnej stu złotych. Znacznie droższe są próby srebrne i niklowe, których wartość rynkowo waha się między pięćset a tysiąc złotych, a niektóre z nich osiągają bardzo duże, jak na Polskie warunki, ceny rzędy szesnastu czy nawet dwudziestu tysięcy złotych za sztukę. Kwoty takie jednak znajdują zastosowanie przy monetach wyjątkowo rzadkich.
Monety próbne, które dla mennic na całym świecie są de facto odpadem, dla kolekcjonerów zyskują wielką wartość, ponieważ dla kolekcjonera ma znaczenie to, że jest on właścicielem jednej z pierwszych takich monet. Oczywiście serie próbne, choć znacznie krótsze niż dla monet obiegowych, bije się także dla monet okolicznościowych i kolekcjonerskich, określając je mianem próby kolekcjonerskiej, i te także potrafią bić rekordy cenowe na aukcjach.

Każdy okres wojen czy niewoli ma wiele aspektów, z których sporej części zazwyczaj nie porusza się na lekcjach szkolnej historii, ale z których warto zdać sobie sprawę. I jest na przykład tak, że każda wojna, choćby nawet najbardziej lokalna i krótkotrwała, musi przynieść ze sobą zmianę choćby systemu monetarnego. Jest to ujęcie rzadko prezentowane, ale przecież dla mieszkańców danego regionu bardzo istotne.
Tym bardziej na pewno warto o nim wspomnieć w kontekście zaborów, przez które olbrzymie tereny ziem polskich znalazły się pod obcym panowaniem i między innymi musiały przyjąć zagraniczną walutę. O takim bilonie mówi się w języku numizmatyków, że są to monety obce będące w obiegu na ziemiach polskich. Mówi się zresztą nie bez przyczyny, ale dlatego, że za pomocą monet można także opowiadać historię i robią to kolekcjonerzy, którzy na temat naczelny swojej kolekcji wybierają właśnie na przykład monety obce będące w obiegu na ziemiach polskich.
Jest to żywa lekcja historii, ponieważ pokazuje pewien aspekt wojennej czy powojennej rzeczywistości- może smutnej, może niekiedy bardzo burzliwej i niespokojnej, ale tym straszniejszej, że powszechnej. Dużo mówi się o germanizacji czy rusyfikacji, ale przecież nawet zwykła zmiana urzędowej waluty może być dotkliwym ciosem dla społeczeństwa, jeśli dzień w dzień, zamiast orła na rewersie ogląda się orła, i owszem, ale albo pruskiego, albo dwugłowego.
W historii Polski wiele jest epizodów, które wprowadzały na teren całego kraju, albo jego mniejszej czy większej części zupełnie obca monetę, która ni stąd ni zowąd stawała się nagle monetą urzędową. Kolekcje numizmatyczne doskonale dokumentują te wydarzenia i są jednocześnie wspaniała lekcją historii- niekoniecznie od razu historią klęsk powstańczych czy przegranych wojen- zadaniem kolekcji numizmatycznych w tym ujęciu jest gromadzenie suchych faktów: jak nagle zamiast złotówki pojawił się rubel, zamiast grosza- kopiejka. Każda tego typu kolekcja numizmatyczna gromadząca monety obce będące w obiegu na ziemiach polskich jest bliskim spotkaniem z historię, którą opowiedzieć nam może kolekcjoner, który każdą swoją monetę potrafi umiejscowić w konkretnej epoce, w konkretnej dłoni. Dzięki sporej ilości monet, które się u nas zachowały, jesteśmy także w stanie odtworzyć wiele innych aspektów życia w poszczególnych epokach historycznych, błędem jest więc bagatelizowanie znaczenie numizmatów w analizie wydarzeń historycznych.